Teknofeodalizm: Kapitalizmin Varisi

Teknoloji devleri kapitalizmi bitirmiş durumda. Bunu, Yunanistan’ın borç ekonomisini düzeltmeye çalışırken ünlenen eski Yunanistan ekonomi bakanı Yanis Varoufakis söylüyor. Eski popülerliğini hiçbir zaman geri kazanamamasına rağmen, hâlâ hatırı sayılır bir solun sesi oldu.

Varoufakis şunu iddia ediyor: Bugünün teknoloji devleri ekonomiyi o kadar değiştirdi ki Avrupa’nın eski feodal sistemine geri döndük. Teknoloji devleri lordlar olurken, biz (yani köylüler) onlar için çalışan ama pek bir şey kazanamayan serflere dönüşüyoruz.

Her X’te (eskiden Twitter) gönderi paylaştığımızda resmen Elon Musk’ın bedava çalışan bir serfi oluyoruz. Elon Musk bize para ödemiyor ama biz onun için bedava çalışıyoruz. (Bkz: Reddit’in kullanıcı verilerini OpenAI’a yapay zekâ eğitmesi için satması gibi. Burada verileri eğitilen kullanıcılar aslında birer serf oluyor; OpenAI ve Reddit ise milyonlar kazanıyor.)

Bugünün teknoloji devlerinin ürünlerini düşünün. Mesela Google Maps’i ele alalım: Trafik olduğunda bunu Google’ın sistemlerine bildiriyorsunuz; aslında Google’ın ürününü bedava bir şekilde geliştiriyorsunuz.

Mesela Instagram olsun, Reels’leri düşünün; TikTok’u düşünün. Kaydırıyorsunuz, kaydırıyorsunuz… Aslında para ödemiyorsunuz, değil mi? Ödüyoruz: Zamanımızla ödüyoruz. Her kaydırdığımızda bir reklam görüyoruz, platformdaki aktifliği artırıyoruz. Kelimenin tam anlamıyla serf oluyoruz.

Zoom üzerinden yapılan bir röportajda Varoufakis’e teknoloji devlerinin ekonomiyi nasıl değiştirdiği hakkında bazı sorular soruluyor.

Muhabir: “Teknofeodalizm kelimesi nereden geliyor? Feodal sistemle ne alakası var?”

Varoufakis: “Kâr kapitalizmi, rant feodalizmi yönetir. Şimdi bir sistemden (kapitalizm) diğerine geçtik; çünkü bu aldatıcı, her şeyi yöneten sermaye biçimi artık bulut sermayesi, algoritmik sermaye. Eğer haklıysam, Amazon ve Airbnb gibi şirketler yeni dijital derebeylikler yaratıyor. Zenginlik kâr üzerinden değil, rant üzerinden geliyor.

Apple mağazasını düşünün: Bir uygulama geliştiriyorsunuz, Apple bu uygulamanın ürettiği katma değerin %30’unu komisyon adı altında sizden alıyor. Bu bildiğin kira sistemidir; ev kirası gibi. Sanki Apple mağazası bir yer, bulut bir mekân ve Apple sizi bu bulut mekânında barındırmanın kirasını alıyor. Aynı feodalizm gibi. Benim iddiam kapitalizmden feodalizme geri döndüğümüz değil. Benim iddiam, feodalizmin birçok özelliğine sahip ancak kapitalizmin bir adım ötesinde olan ‘yeni’ bir sisteme doğru ilerlediğimizdir. Buna işaret etmek için ‘tekno’ kelimesini kullandım.”